Մարդու իրավունքները ՀՀ ԶՈՒ-ում

 

 

A US Marine walks towards food supplies in Helmand Province, Afghanistan

Նկարը` Անյա Նեյդրիգհաուսի (Anja Niedringhaus/AP)

Երկար տարիներ շարունակ մարդու իրավունքների հիմնախնդիրը զինվորական շարքերում մնում է տարբեր երկրների իրավապաշտպան կազմակերպությունների ու խմբերի ներկայացուցիչներին անհանգստացնող  արդիական խնդիրներից մեկը:

Այսօր համեմատաբար երիտասարդ հայկական բանակում տիրող իրավիճակն անհանգստություն է առաջացնում Հայաստանի ակտիվ քաղաքացիական խմբավորումների ներկայացուցիչների, ինչպես նաեւ՝ մի շարք հեղինակավոր միջազգային կազմակերպությունների համար: Իրենց հաշվետվություններում տարբեր անկախ կազմակերպություններ նշում են զինծառայողների շրջանում մահացության բարձր մակարդակի մասին, իրենց անհանգստությունն են հայտնում պարբերական իրավախախտումների, բռնության դեպքերի, ռազմական քննչական մարմինների եւ մի շարք պատասխանատու ռազմական կառույցների անգործության վերաբերյալ:

Հայաստանցի իրավապաշտպանների գնահատմամբ`1994 թվականի զինադադարից հետո հայկական զինված ուժերում զոհվել է ավելի քան 1500 երիտասարդ, մինչդեռ Ղարաբաղյան պատերազմի ողջ ընթացքում հայկական կողմից զոհվել է մոտ 6000 մարդ: Համաձայն տարբեր աղբյուրների՝ 2013 թ․-ին ոչ պատերազմական պայմաններում զոհվել է 30 կամ 31 մարդ:

Վերջին տարիների ընթացքում բանակում կատարված սպանությունները հասարակության լայն շրջանների ուշադրության ներքո են: Չնայած դրան, դրանք շարունակվում են, այլ արատավոր երևույթներն էլ՝ խորանում: Անդրադառնանք դրանցից մի քանիսին, որոնք միմյանց հետ կապված են, գտնվում են պատճառահետևանքային կապի մեջ:

Քաղաքականության սերտաճումը բանակի հետ

Բանակն անմիջականորեն կախվածության մեջ է քաղաքական գործընթացներից: Բանակի գեներալիտետը սերտորեն առնչվում է քաղաքականություն-բիզնես արատավոր մեխանիզմին և յուրաքանչյուր ընտրության ժամանակ ու դրանից հետո էլ այն գործիք է հանդիսանում իշխանությունների ձեռքին: Նաեւ սրա արդյունքում է, որ իշխանություն-գեներալիտետ-զինվոր հարաբերությունները կարգավորվում են ոչ թե ըստ կանոնակարգի, այլ հանցավոր աշխարհի օրենքներով։

Կոռուպցիան և ոչ կանոնադրային հարաբերությունները

Համաձայն իրավապաշտպանների կողմից տարիներ շարունակ արված դիտարկումների` բանակը հանդիսանում է կոռումպացված համակարգի ճյուղերից մեկը, որտեղ զինծառայողների միջև գործում են ոչ կանոնադրական փոխհարաբերություններ: Տարբեր աստիճաններ ունեցող զինվորական հրամանատարներ ձգտում են հավելյալ եկամուտ ստանալ շարքային զինծառայողների հաշվին. նրանց առաջարկում, ստիպում են որոշակի կաշառք վճարել կարճատև կամ երկարատև արձակուրդ գնալու դիմաց, առաջարկում են վճարել «տաքուկ տեղերում»` որպես գրագիր, համակարգչային օպերատոր, պահեստապետ, հագուստի պահեստում հսկիչ ծառայելու համար, զգալի գումարներ ծախսել զորամասի այս կամ այն կարիքները հոգալու համար, փող վճարել հոսպիտալում բուժօգնություն ստանալու դիմաց եւ այլն: Համատարած երևույթ է ժամկետային զինծառայողներից օրենքով հասանելիք աշխատավարձերի կորզումը: Վերադաս սպաները ստիպում են զինվորներին ստորագրել աշխատավարձի ստացման փաստաթղթում, սակայն հասանելիք փողը նրանց չի վճարվում: Ըստ դիտարկումների` այս գումարները զորամասի մասշտաբով հասնում են հսկայական թվերի, որոնք այնուհետեւ փոխանցվում են բարձրաստիճան սպաներին:

Զինվորական բարձրաստիճան սպաներն իրենց հանրային ելույթներում խոստովանում են, որ զորամասերի հրամանատարներն առավել հաճախ կոծկում են զորամասերում կատարված մանր և միջին հանցագործությունները, որպեսզի պատրանք ստեղծեն, թե իրենց զորամասերում կարգապահությունը գտնվում է բարձր մակարդակի վրա: Նման գործողությունները նպաստում են զորամասերում անպատժելիության մթնոլորտի ձևավորմանն ու, ի վերջո, հանգեցնում առավել ծանր հանցագործությունների, այդ թվում՝ նաեւ սպանությունների: Այս երևույթին էապես նպաստում է ՀՀ ՊՆ քննչական ծառայության, ՀՀ ՊՆ ռազմական ոստիկանության և ՀՀ զինվորական դատախազության գործունեությունը: Այս մարմինները, սերտաճած լինելով, միմյանց փոխլրացնելով, հաճախ կոծկում են հանցագործությունները. դիտավորյալ սպանությունները ներկայացվում են որպես ինքնասպանություններ, անզգուշությամբ կատարված սպանություններ կամ դժբախտ պատահարներ… Մարտական հենակետերում կատարված սպանությունները հաճախ ներկայացվում են որպես հակառակորդի կողմից կատարված սպանություններ: Այս երեք օղակների «համագործակցությամբ» կատարվող գործողությունների անօրինական շղթան հնարավոր է դառնում այս երեքի միջև իրական ստուգումների եւ վերահսկողության բացակայության և հանցավոր փոխկախվածության պայմաններում:

Արդյունքում, սպանությունները չեն բացահայտվում, քանի որ դեպքի վայրը, մահվան առաջացման պատճառներն ու գործիքները կեղծվում են, նախաքննությունն ընթանում է` հենվելով կեղծ փաստերի վրա, և հանգում է եզրակացությունների, որոնք չեն համապատասխանում դեպքերի իրական ընթացքին: Վերջին՝ եզրափակող օղակը հանդիսացող դատարանում էլ խախտվում են արդար դատաքննության բազմաթիվ կանոններ (օր.` որպես ապացույց են ընդունվում ապօրինի ճանապարհով ձեռք բերված փաստերը) և կայացվում է դատավճիռ (եթե կայացվում է), որը չի արտացոլում իրականությունն ու համապատասխան պատիժ սահմանում մեղավորների համար՝ մեղավորների փոխարեն դատապարտելով անմեղ մարդկանց:

Ըստ էության, բանակի սպայակազմի կողմից շարքային զինծառայողների ծեծը, խոշտանգումներն ու նվաստացումները կրում են համատարած և պարբերական բնույթ: Նման դեպքերը սովորաբար ի հայտ են գալիս սպանության գործերով կատարված նախաքննությունների ընթացքում, քանի որ առավել հաճախ հենց ծեծն ու խոշտանգումն են նախորդում սպանություններին: Բացառություններ կարելի է համարել, թերեւս, այն դեպքերը, երբ ծեծն ու խոշտանգումները բերում են ծանր հետևանքների` «ընդամենը» զինվորների հաշմանդամության:

Զուտ ուղղահայաց կարգավորումների ախտանիշները

Հայկական բանակն իրենից ներկայացնում է կառույց, որը, խիստ ուղղահայաց գործառույթներ ունենալով հանդերձ, կոռումպացված է, թերեւս, ինչպես և այլ հասարակական ինստիտուտները Հայաստանում: Սակայն, բանակի պարագայում, այդ ուղղահայաց և խիստ գաղտնի պահվող հարաբերություններն առավել նպաստավոր են կոռուպցիոն ռիսկերի բարձրացման և ոչ կանոնադրային, ոչ օրինական հարաբերությունների հաստատման համար: Այս համակարգը, որը պետք է ժողովրդավարական հասարակության մի մասնիկը լիներ, խորհրդային տոտալիտար ժամանակներից ի վեր, կարծես, շատ չի փոխվել: Այն իր մեջ ի սկզբանե պարունակում է ախտանիշներ, որոնք հնարավոր է վերացնել միայն հորիզոնական հարաբերությունների ներդրմամբ և դրանց հետագա ամրապնդմամբ:

Մարդու իրավունքների պաշտպանության գործուն մեխանիզմների բացակայությունը և անպատժելիության մթնոլորտը

Համաձայն ՀՀ ԶՈՒ կարգապահական կանոնադրության՝ զինծառայողներն ունեն հստակ սահմանված իրավունքներ եւ պարտականություններ: Դրանում նշված են բոլոր այն մեխանիզմները, որոնց օգնությամբ զինծառայողը կարող է պաշտպանել իր իրավունքները: Սակայն, ըստ էության, դրանք չեն գործում: Դրա փոխարեն բոլոր զորամասերում գործում են, այսպես կոչված, չգրված կամ «գողական օրենքներ», որոնց ամրապնդվելու համար պարարտ հող է հանդիսանում օրենքի անկատարությունն ու հակասականությունը:

Օրինակ, եթե նշված օրենքում գրված է («Գլուխ 5, կետ 116, 117»), որ վերադասի կողմից բռնություն կիրառելու կամ ցանկացած այլ խախտումների դեպքում ստորադասը պետք է օրենքով սահմանված կարգով այդ մասին զեկուցի բռնություն գործադրողից ավելի բարձր պաշտոն զբաղեցնող անձի, ապա իրականության մեջ նա դա չի կարող անել, քանի որ, լավագույն դեպքում, նշված վերադասը պարզապես հաշվի չի առնի զեկույցը: Վատագույն սցենարի դեպքում հանդուգն զինծառայողը կարող է պարզապես տուժել: Բացի այդ, համաձայն կարգապահական կանոնադրության, տարբեր պաշտոններ ունեցող պետերից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի իր լիազորությունների սահմաններում իր ենթակային ենթարկելու կարգապահական մեկուսացման:

Առավելագույն մեկուսացման կարող է ենթարկել զորամասի հրամանատարը՝ մինչև տասն օր ժամկետով: Փաստաթղթի այս կետն էապես հակասում է ՀՀ Սահմանադրությանը, համաձայն որի՝ «անձը կարող է ազատությունից զրկվել միայն դատարանի՝ ուժի մեջ մտած որոշմամբ»:

Ասելով, որ բանակը և այն հսկող երեք հիմնական կառույցները` ՀՀ զինդատախազությունը, ՀՀ ՊՆ քննչական ծառայությունը և ՀՀ ՊՆ ռազմական ոստիկանությունն ամբողջապես կոռումպացված մարմիններ են, պետք է նշել նաև, որ անկախությունից ի վեր յուրաքանչյուր զորամաս, այդ թվում նաև՝ շրջանային զինկոմիսարիատները, ռազմական հոսպիտալները փոխհամաձայնեցված ամենամյա կաշառք են տալիս նշված մարմիններին: Նման պայմաններում երկու կողմերը` զորամասն ու հսկող մարմինը, ձեռք են բերում փոխադարձ պայմանավորվածություն: Այս պայմանավորվածությունը հանգեցնում է նրան, որ զինծառայողը չի կարող վերադաս սպայի դեմ որևէ բողոք ներկայացնել: Տեսականորեն կարող է, բայց գործնականում այն որևէ արդյունք չի ունենա: Հասկանալով դա՝ դեռևս 1988թ. ՀՀ պաշտպանության նախարարը հրաման արձակեց յուրաքանչյուր զորամասում տեղադրել փոստարկղ, որտեղ զորամասի ժամկետային զինծառայողներն ու ցածրաստիճան սպայակազմը կարող էին գրել իրենց բողոքները, հայտնել զորամասում տեղի ունեցած այս կամ այն հանցագործության մասին՝ միաժամանակ երաշխիք ունենալով, որ նույն հրամանի համաձայն այս փոստարկղները կնքվում էին ՀՀ ՊՆ վերահսկողության աշխատակիցների կողմից, ովքեր ամիսը երկու անգամ պարտավոր էին հանել փոստարկղերի պարունակությունը, ստուգել դրանցում նշված բողոքներն ու դրանց տալ օրենքով սահմանված ընթացք: Ըստ էության, սա չգործեց այն պատճառով, որ զորամասի հրամանատարները, կաշառելով նույն վերահսկողության աշխատակիցներին, պարզում էին բողոքի բովանդակությունն ու այն ներկայացնող անձի ինքնությունը:

Արատավոր երևույթներին խորապես նպաստում է նաեւ զինծառայողների ցածր իրավագիտակցությունը, սպայական կազմի կողմից անպատրաստվածությունը նման հարցերում: Մարդու իրավունքների և անձի հանդեպ հարգանքի մշակույթի ներդրման վերաբերյալ պետական մոտեցման բացակայությունն իրականում ուղղված է զինծառայողների շրջանում ոչ կանոնադրային հարաբերությունների առավել ամրապնդմանը:

ԼՂՀ ՊԲ և ՀՀ ԶՈւ փոխհարաբերությունները

Առանձնակի ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ ՀՀ-ից զորակոչված զինվորների մի զգալի մասն իրենց ծառայությունն են իրականացնում ԼՂՀ-ում: Այս դեպքում օրենքի և օրինականության տեսակետից բազմաթիվ խոչընդոտներ են առաջանում` պայմանավորված այն հանգամանքով, որ այս զինծառայողները, մեկնելով ԼՂՀ, ծառայում են ոչ թե ՀՀ ՊՆ, այլ ԼՂՀ ՊԲ զորամասերում, այսինքն, փաստացի, այլ պետության բանակում: Ըստ ՀՀ Սահմանադրության 8.2 հոդվածի՝ Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերն ապահովում են Հայաստանի Հանրապետության անվտանգությունը, պաշտպանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը, նրա սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Մեկ այլ հակասություն է այն, որ ԼՂՀ-ում գործում է ՀՀ զինվորական դատախազությունը և ՀՀ ՊՆ ռազմական ոստիկանությունը, ՀՀ ՊՆ քննչական ծառայությունը և Սյունիքի մարզի առաջին ատյանի դատարանը: Այս կառույցներին իրավունք է վերապահված կալանավորել, մեղադրանք ներկայացնել և դատել ԼՂՀ քաղաքացիություն ունեցող զինծառայողներին. այլ կերպ ասած՝ Հայաստանն իրավունք է ստանում արդարադատություն իրականացնելու այլ պետության տարածքում՝ այլ պետության քաղաքացիների նկատմամբ: Վերը նշված փաստերը գործնականում հաճախ դառնում են իրավական հակասությունների պատճառ:


  • Տվյալների բազա


  • Մահվան դեպքերն ըստ վայրերի

  • Ավելացնել միջադեպ

    Ձեր կամ Ձեր հարազատի նկատմամբ ՀՀ ԶՈւ-ում տեղի ունեցած իրավախախտում

    1994թ.-ից հետո ՀՀ ԶՈւ-ում տեղի ունեցած մահվան ելքով միջադեպ

  • © 2013-2014 Կայքը պատրաստվել է «Ապահով զինվորներ՝ անվտանգ Հայաստանին» ծրագրի շրջանակներում:
    «Ապահով զինվորներ՝ անվտանգ Հայաստանին» ծրագիրն իրականացվում է PAX նիդերլանդական կազմակերպության աջակցությամբ:
    Կայքի գլխագրում տեղ գտած լուսանկարը` Սոսե Մուրադյանի (www.razm.info)
    Միջադեպի ամսաթիվը